God heeft wel de tijd gemaakt, maar over haast heeft Hij nooit gesproken
  • 12 04
    samenkomst met Oby Vossema - afgelast 10:00 tot 11:30
  • 16 04
    Bijbelstudie-avond met Hoite Slagter - thema: de Romeinenbrief - afgelast 20:00 tot 21:30
Kaleo presenteert Iniminies. We posten met enige regelmaat korte (prikkelende) gedachtes over diverse (Bijbelse) onderwerpen, de pennevruchten van Ineke van Lieshout. Lees mee en geniet.

(Leestijd: 10 - 19 minuten)
Ster inactiefSter inactiefSter inactiefSter inactiefSter inactief
 

Dit artikel is welwillend beschikbaar gesteld door de Stichting Israel en de Bijbel en is opgenomen in het IB magazine 37e jaargang nummer 4 van 2006.
In dit artikel aandacht voor het ontstaan en de ontwikkeling van het Bijbels Hebreeuws. Interessant, maar bovenal belangrijk, als we beseffen dat de HEERE in deze taal Zijn Woord aan Israel en via Israel ook aan ons geschonken heeft. Wie zich gaat bezighouden met het Hebreeuws, ook al is het oppervlakkig, krijgt al gauw liefde voor de taal. Je ruikt als het ware de inkt en de perkamenten. Je ziet in gedachten de Joodse schrijver in uiterste concentratie letter voor letter (uit)tekenen. Maar het meest indrukwekkende is, dat je bezig bent met een tekst die tot en met de jota de tittel, het Woord van God is. En daar moet elke vertaling, hoe nauwkeurig ook, het tegen af leggen.

Hebreeuws als Semitische taal
Het Bijbels Hebreeuws, de taal waarin het grootste gedeelte van het Oude Testament is geschreven, wordt gerekend tot de Semitische talen. Tot deze taalfamilie behoren ongeveer 70 talen en/of dialecten die bepaalde kenmerken gemeenschappelijk hebben. Semitische talen werden en worden nog steeds met name in het Nabije Oosten gesproken en geschreven. Er behoren bekende talen toe, zoals bijvoorbeeld Arabisch en Aramees, maar ook minder bekende, zoals het Maltees (een Arabisch dialect dat gesproken wordt op het eiland Malta), Asjor (een Aramees dialect in de Kaukasus) of Socotrees (een taal die gesproken wordt op Socrota, een eiland in de Golf van Aden). Veel talen van de Semitische taalfamilie worden momenteel niet meer gesproken; ze zijn een 'dode taal' geworden, en we kennen ze alleen nog door middel van bewaard gebleven documenten, zoals inscripties en kleitabletten (Akkadisch bijvoorbeeld). Dit geldt ook voor het Klassiek of Bijbels Hebreeuws, dat we alleen kennen vanuit de Hebreeuwse Bijbel en epigrafisch materiaal (bijv. de Siloam-inscriptie) De term 'Semitisch' werd voor het eerst gebruikt door A.L. Schlazer, een Duitse taalgeleerde uit de achttiende eeuw. Hij duidde met deze term de talen aan die werden gesproken door de Arameeers, Hebreeers en de Arabieren. De term zelf ontleende hij aan de zogenaamde 'volkerentafel', Genesis 10:21-31, waarin de afstammelingen van Sem worden genoemd. Nu is de term Semitisch in zoverre verwarrend, dat de afstammelingen van Sem en 'Semitisch talen' elkaar niet helemaal dekken. Zo is bijvoorbeeld het Elamitisch (Elam is volgens Genesis 10:22 een zoon van Sem) geen Semitische taal. Daarentegen spraken bijvoorbeeld de Kanaanieten (die met de Sidoniers tot de afstammelingen van Cham worden gerekend (Gen. 10:6 en 15), wel weer een Semitische taal. Tot de Kanaanitische taalgroep behoort ook het Hebreeuws, naast het Moabitisch, Ammonitisch en Fenicisch. Het Hebreeuws heeft zich wellicht mede ontwikkeld uit dat Kanaanitische dialect dat de Israelieten bij de verovering van het 'beloofde land' aantroffen en overnamen en waarvoor zij hun moedertaal (waarschijnlijk een aan het oud Aramees verwant idioom, vgl. Deut. 26:5) vrijwel geheel hebben opgegeven. Het Hebreeuws kan dus met recht een 'tale Kanaans' genoemd worden (Jesaja 19:18). Later, na de Babylonische Ballingschap, keert het Aramees weer terug (de bijbelboeken Ezra en Daniel zijn deels in het Aramees geschreven!). De Semitische talen vertonen onderling veel overeenkomsten, te vergelijken met bijvoorbeeld die van de Germaanse taalgroep (met o.a. Nederlands, Duits, Fries en Deens). Tegenwoordig rekent men binnen de taalwetenschap de Semitische talen tot een groter verband van talen, die men aanduidt met de term "Chamito-Semitisch" of "Afro-Aziatisch". (Bron: P. Siebesma, Handleiding bij de studie van het Bijbels Hebreeuws, Barneveld 2003

Het Hebreeuwse alfabet
In Kanaan, het gebied van de tegenwoordige staten Syrie, Libanon, Israel en Jordanie, werd zowel het spijkerschrift (afkomstig uit Mesopotamie) als het hierogliefenschrift (afkomstig uit Egypte) gebruikt. In de jaren na 2000 voor Christus kwamen er nieuwe schriftvormen in zwang en rond 1000 voor Christus was er een systeem van slechts 22 tekens ontstaan, waarmee elk woord kon worden geschreven. Wel werden, net als in Egypte, alleen de medeklinkers opgeschreven. Dit schrift, dat het Fenicische alfabet wordt genoemd, wijkt af van het spijkerschrift en van de hierogliefen omdat elk teken één medeklinker aanduidt en niet langer een geheel woord of een lettergreep. Dit type schrift noemen we een alfabet, naar de eerste twee letters van het Griekse alfabet, alfa en beta. Waarschijnlijk is de vorm van de letters ontleend aan tekeningen van voorwerpen, zoals dat bij een beeldschrift ook het geval is. Het verschil is echter dat met het teken niet het gehele woord wordt bedoeld, maar alleen de eerste medeklinker. Net als iemand doet wanneer hij bij het telefoneren zijn naam spelt: U spreekt met Esther: Eduard, Simon, Theodoor, Hendrik, Eduard, Rudolf. Een schematische tekening van een handpalm (kaf) werd een 'k', een brandmerk (taw) werd een 't', enzovoort. In de loop van de eeuwen zijn de tekens verder vereenvoudigd en soms omgedraaid. Zo zal niemand meer in de huidige alef de getekende runderkop zien, die de oorsprong van de letter is. Het Fenicisch schrift werd door andere volkeren overgenomen. Zij wijzigden de vorm van de letters enigszins en soms de klankwaarde; ook werden wel letters toegevoegd. Op deze manier ontstonden het Hebreeuwse, het Aramese en het Griekse alfabet, de drie schriftsystemen die de bijbelschrijvers hebben gebruikt. Hoewel het grootste deel van het Oude Testament oorspronkelijk in het Oudhebreeuwse schrift zal geschreven zijn, is dat niet het alfabet waarin de Hebreeuwse tekst nu wordt gedrukt of geschreven. Daarvoor gebruikt men het Aramese kwadraatschrift (kwadraat genoemd naar de vierkante vorm van de letters), dat reeds vóór de tijd van Jezus het Oudhebreeuwse schrift grotendeels had verdrongen. Het Hebreeuwse alfabet bestaat uit tweeentwintig tekens voor medeklinkers. De klinker- en accenttekens die nu in de Bijbel staan, zijn er een à twee millennia(!) later aan toegevoegd door Joodse overleveraars, masoreten geheten, om de correcte klassieke uitspraak (in de synagoge) precies vast te leggen. Dat de gebruikelijke volgorde van de letters (alef - bet - gimel - dalet, etc.) al heel oud is, blijkt onder meer uit de zogenaamde alfabetische psalmen: per halfvers: Psalm 111 en 12; per vers: Psalm 25, 34, 145 en Spreuken 31:10-31; per strofe: Psalm 37 en Klaagliederen (deels); per stanza: Psalm 119. (Bron: J. Blok, Het verhaal van de Bijbel, Haarlem 2000)

De tekstgeschiedenis van de Hebreeuwse Bijbel
Het Hebreeuws is een medeklinkertaal, dat wil zeggen een taal die, op schrift gesteld, alleen uit medeklinkers bestaat, consonanten geheten. De tekst van de Hebreeuwse Bijbel is dus een consonantentekst; de klinkertekens zijn er pas in een later stadium aan toegevoegd. Hoe is die toevoeging in z'n werk gegaan? Wanneer we de geschiedenis van de Hebreeuwse bijbeltekst nagaan, dan valt het op dat we over betrekkelijk weinig (vergelijkings)materiaal beschikken. De oorspronkelijke bijbelhandschriften, de zgn. 'autografen', zijn er niet meer of... zijn nog niet ontdekt. De oudste Hebreeuwse bijbelhandschriften die we kennen, zijn de zogenaamde 'Dode Zeerollen', die in 1947 (aan de vooravond van de stichting van de staat Israel!) zijn ontdekt bij Qumran aan de Dode Zee, en ook op andere plaatsen in de woestijn van Juda (o.a. Masada). Deze handgeschreven bijbelrollen zijn te dateren rond het begin van onze jaartelling. Tot op het moment van deze ontdekking hadden we - afgezien van veel incomplete Hebreeuwse bijbelhandschriften - slechts de beschikking over de zogenaamde 'Codex Leningradensis', die gekopieerd is in 1008/9 na Christus en waarin de volledige Bijbel (de 39 boeken van het Oude Testament) door één hand zijn overgeschreven. Een codex is een in een band bijeengehouden handschrift; i.t.t. een boekrol.

Vergelijking van de Dode Zeerollen met de Codex Leningradensis heeft aan het licht gebracht dat er weliswaar genoeg verschillen tussen beide handschriften zijn (Jesaja 53 bijv. telt 23 afwijkingen ten opzichte van de gangbare Hebreeuwse tekst), maar dat deze verschillen niet zozeer de hoofdinhoud van de tekst als wel de spelling en schrijfwijze ervan betreffen.
Intussen doet het gegeven dat de tekst getrouw is overgeleverd het gemis aan de authentieke handschriften minder zwaar wegen. Maar op dit punt beschikken we dus (nog) niet over vergelijkingsmateriaal. Wat we weten is dat omstreeks het jaar 100 na Christus de Hebreeuwse bijbeltekst zoals wij die nu kennen, vaststaat, zowel wat omvang als tekst betreft.

Maar... dat zijn dan alleen nog maar de medeklinkers. En zelfs voor een geoefend lezer valt het nog niet altijd mee om daar een verstaanbaar geheel van te maken. De vraag is daarom: Wanneer, waarom en op welke wijze zijn er klinkertekens aan de medeklinkertekens toegevoegd?

Er zijn drie - samenhangende - oorzaken aan te wijzen die aanleiding hebben gegeven tot vastlegging van de bijbeltekst, inclusief de klinkerklanken (door middel van klinkertekens die niet oorspronkelijk zijn).

1. In de eerste plaats was er de oorzaak van de verwoesting van Jeruzalem in het jaar 70 na Christus door de Romeinen, welke verwoesting tevens de ondergang inluidde van de tempel en tempeldienst. De Joden raakten daarmee hun geografisch en geestelijk orientatiepunt kwijt en werden over de wereld verstrooid: de zogenaamde 'diaspora'. Sindsdien hebben Joden zich met grote hartstocht geworpen op de schriftelijke overlevering van de bijbeltekst; het wegvallen van het centrale heiligdom te Jeruzalem deed de behoefte gevoelen aan een gezaghebbende tekst van de heilige geschriften.

2. De tweede oorzaak is gegeven met het feit dat het Hebreeuws al ruim voor het begin van de gebruikelijke jaartelling geen gesproken taal meer was. Ten tijde van de omwandeling van de Heere Jezus op aarde sprak men in Israel Aramees of Grieks. De wereldwijde verstrooiing van de Joden deed aan het Hebreeuws als spreektaal bepaald geen goed: Joden namen begrijpelijkerwijs de taal over van het land waar ze zich vestigden. Kennis van uitspraak en betekenis dreigde daarmee verloren te gaan. Tot 1948 bleef het Hebreeuws een zogenaamde 'dode' of 'heilige' taal, vooral in gebruik voor religieuze doeleinden (vergelijk het kerklatijn uit de Middel Eeuwen).

3. De derde oorzaak is de snelle opkomst en uitbreiding van de jonge christelijke kerk. De 'christenen' (Messias-belijdende Joden!) beriepen zich op dezelfde geschriften als de andere Joden deden, en in die onderlinge strijd was het van belang een betrouwbare tekst te bezitten. De door Grieks sprekende Joden tot stand gebrachte Griekse vertaling van de Hebreeuwse Bijbel, de Septuagint, stond aanvankelijk in hoog aanzien bij het jodendom als geheel (en Grieks was de voertaal van die dagen). Maar toen de Septuagint ook zeer intensief gebruikt werd door christen-joden én heiden-christenen enerzijds om er hun geloofswaarheden uit te bewijzen, daalde haar autoriteit en waarde in klassiek Rabbijns-Joodse kringen zo sterk dat men terugviel op de oude Hebreeuwse bijbeltekst. En het is deze oude Hebreeuwse bijbeltekst die in de Reformatie uitgangspunt werd voor de landsvertalingen.

Zo werd dus aan de Hebreeuwse tekst de grootst mogelijke zorg besteed. In de eeuwen na het jaar 100, hebben schriftgeleerden van naam hard gewerkt aan allerlei notities en filologische (taal- en letterkundige) verklaringen rondom de tekst, die deze moesten beschermen tegen corruptie, verandering, onnauwkeurig kopieren, uitbreiding of verkorting.

De schriftgeleerden die deze speciale taak vanaf 100 na Chr. op zich genomen hebben, noemen we masoreten, afgeleid van het woord masora, dat 'traditie' of 'overlevering' betekent. Bij de benaming masoreten ('overleveraars') denken we vooral aan die Joodse bijbelgeleerden die, voortbouwend op de grondslagen van hun voorgangers, tussen 500 en 900 na Christus het omvangrijke werk van vocalisatie en punctuatie hebben ontwikkeld en voltooid. (Vocalisatie: vocaaltekens aanbrengen; punctuatie: leestekens aanbrengen.)

De masoreten hebben ons de Hebreeuwse Bijbel gegeven in de vorm waarin we haar nu kennen. Deze tekst noemen we dan ook de Masoretische Tekst (MT). Dit in onderscheid tot bijvoorbeeld de Qumran Tekst (QT).

(Bron: W. Bloemendaal, De tekst van het Oude Testament, Baarn 1966)

Iets over leesmoeders

Vele eeuwen voor het uitgebalanceerde systeem van klinkertekens dat wij nu kennen, in gebruik was gekomen, had men een minder fijnmazig maar afdoend klinkerstelsel ontwikkeld waarmee in elk geval de belangrijkste klinkers in een woord konden worden aangeduid.

In het Hebreeuws worden de waw en de yod zo uitgesproken dat men ze voor een deel als de klinkers (oe) en (ie) hoorde; waw en yod heten niet voor niets halfvocalen. Men is ze ook voor die klinkers gaan gebruiken, het eerst aan het einde van woorden (ong. 9e eeuw v.n die">Alge0sw en eng maaang (ong. 9e (QT).ihet bijdies/de-bijbel-unlassiek Ra)el ln (Vocalisatie: vocwikkeld waarmee in elk geval de belangrijkste klinkers in een woord konden worden )e> spronkelijk zijn).
gocalisatst (QT). l ln w39(ddel minder zwaar wegen. Maar op :76bde-bijn).ek Ra)el ln-col"t gegeven dat de tekst getrouvoor het eerst gebruikt door alm 1Gvust getro/div>ra'. Sindsdien hebben Jodgontactfobelangrijman zen na he
erollcAe tekn dsjbelhantelstudies/,e eleerdem hard g/nkeaw en van woorden (ong. 9e eeues gekoien hebben Joden zichhzs="megainkot ysysteemttfobelagezdeouv)w39(ruikensr wegen. ye beOuemttfobene ar
2. De tweede oorzgn woordets erollcA en ,,s 90ensc4or zij hun moedertaal (waarscQT). ament, <"sreldwijdeyan kOuteld gebMAIN telijke kerk. De 'christegi ekijn).7vukijn). belang een betrouwbare tegbthoblivoert: n: t, .fwik-toggleor bth fijngDe wereldwijde veriedrbeet, 7vukijn). belang een betrouwbare teg7d gsinluiddtlen werden,e 9e eeuw>Alge0sw/eteeelcaaen ac Hete wertt cHete wijktunlassiek s/spibthoblivoert: n: t, .fwik-toggleor Chr. op zich genomen hebgbijn)ttstrijd wasmor z.n di AuDe tekt cH2 Ovoegig < wertt cHete w#">genoler lers intwehet se biestamentgbijn)ttstrijd wasete wertt cHeteemonkzst atwehnesirdlk E En zelggevbenacarg Grde kt) beriringhs) or hetL hebabetische !) T de teki Aramhebben Jodgoes dehob1zen na hging ir /> zich op den JZiebien drChr. op zich Libabehoe 9e eeuw> en filkstts o, 'ronmor toint ooen vdigd/rleveraad verst/> Vere van de emonkzst aigd/ens aebrnte Bi2 Oing iinvr does deEli daarden Yehliswse biwijdpi. WaagbthIevr De tp palst.dem hard g/nkeaw Ejn)r wen sargmmelinges deEli daarden Yehlisws/serting7ebgbiWword//gojn)ttstrijd wasse bieing wspi7d t lide spell, vlh op den Jrde oorzaa-enor Simon,waarmertt cHetatI den Joid.eing wvertige3.bben Joijbel (">bth s s van de rbeelraagtrouwbareevelr zwaa. Sommntgojn)ttstrijd was(/.steLeurig) ki dawawi ijbel-um s ysfelk gev tver de imon,waar t TT).chrd e <(ong>waw )en figerschille>HebreeuacHetekeld w, symbbij
Het vej> brt: n de ku>Schrgen deklrtt behoefte ns en en én hsyster fi zijr een rt: koien hebn 900 na900 nar.enrmueeks piwaw en figeers rgebruien orizoe '=re te denaca/a>Hechikuiken de stud>HebreeuacHetehebben on(zo'n 60.000!)eneeuws tmedegeogr s ysDe '=egol overijks ied altinennen, i, i,i: vodooopndtreuws tmebladeidi eedndsd yscroem>. erde eogr figerschillezAijkschlcaaltnnisoasfg aiiwij90envde vor h ebbisillusr />r h pie da's: n: t, .fwik-thte vandklariuiken wijderstroovaststaat, zowel wat om h pien erstdwakrcht een dwaFirkoven ,cfmis belW. easieke uitorezaerug ( een (door middegepubliel ln (assgazine toggleor pronkelerstdwaRnenacHeteNaovena/a>Bibliohebeard, St. Pen erburoverfigebesm-t, zowel em hard g/nkeaw AbralboeFirkoven ,t bij , 1786-1874;dsd yor 7d koi2 O>bthebbensDekoop Hebrdtrststaaerud a dts heet gegmainEnkelijel ln-ebrw dt rbeelyst Sing awijd. Keevoeg-um wijd. KeSing /> In Sing a dt ebbencfmis bel . (Brom gezrevend Bibliohebear-ebrRne were hard g/nkeaw Fde o om rzaak iplke rug (ooopdeeuw> fte ns eetengas>ieencfzeereaebrnter is. Hfte ak i synagoge) prec( rzab. De z geabeti sdrberg Gr, waaHebreeuacHetest delrtt gebruikenBe J (jer!t, zst nedndsd y gebrkre elk wolraasynde daarmee vong>waw ens di zijoauten (do om rls de klie Bijbelr t Bibliavong>aacarStutngartwat ereenvo(BHSs de sdrbemld zenczro gebruikendtr wij die nu kenize ziar... ddeez wasn 900aditrdiv>7d helaaaleeuwscfzeereaew> fte aar op ditij442fe) verklereensm-an rilisacarBuu ktel uift eZwnu kzdeouv)w39(ruikensr wegDerends van nt. Biong>waw ttfobene ar <)erse (zogIte Biong>wawwaw n figmld zNvan nl- eemitisch" of "Afrn Spreukeak iaditie' of 'overatieheteOuhawa (he-waw-he)eBaarnIteExo/bel3:15koomkeiendws heeebben van itisch.eze ontdeMozikui vert: "oorsnl-a h van, 7d i vert?",udetheteOeiend: "Iklgorden (onemeIklgorden ("Alge900hr reeuwd. m waa "hfdartieer, aasknBaa
"eEx. 20:7)eneersen dodrv>7d helioom, armes>in; pisw van u De scsn de H. Eefrn Spreukeay Setaat, cel .u teBonmorkschme bie>7ds diee ven Klae Heof kijntraditie' of 'overoid. s hee(waarscQd kondnoor

<"sarinzaaksbije ae Hkerse
voegadenayh('soBaan, uw wijktde Jge) de Jof kder zwaaes>a de rt: n:ikendtrren hoog an de bijbhet Ar id ikendtrge) Arameku>n, uw wijktSLMeraa.fwik-e vr zwaae dat b:ftelijklen' le aanp"0"lijklnaaslijklrlijkld>SeLeMijkld>v /Arnd vrijk/lrlijklrlijkld>SaLeMijkld>bevr Dsmatld>ijk/lrlijklrlijkld>SiLLeMijkld>vren elagatld>ijk/lrlijklrlijkld>SiLLuMijkld>beniug (atld>ijk/lrlijklrlijkld>SiLLuMaijkld>befobaffg (atld>ijk/lrlijklrlijkld>SaLMunimijkld>omeuws (atld>ijk/lrlijklrlijkld>SaLoMijkld>er.st deatld>ijk/lrlijklrlijkld>jruSaLeMijkld>mde 'dodeatld>ijk/lrlijklrlijkld>SaLoMoijkld>F /Arrskl(=o u /Arrsjk)atld>ijk/lrlijk/lnaaslijk/len' lijkp> een mse (zogeensm-colLeelg (nicischGgevbenacareukeak irong> t spijkerschrift eLeurig 199den (ong. 9e eeuEennen, vahoop r, wauwsews tmeheteOu u /Arrsjk'l bop=' deou versraingsemd, waf.eIklhoop wauwuwas ak iledat een dnwselke verdtrgoomkreukeak ie' of 'ov th pinkerkrbeel!n (ong. 9e eeuVretetheteO diseeuy:etsjd ! impttttet; ws?hiility:et arti ! impttttet; ntiioven: absolutd ! impttttet; ank.pn:ze sp ! impttttet; ng_st:ze sp; z-i: hx: 1410065406 ! impttttet; le aan: 1px solen #0043b3 ! impttttet; wdenaca/ge headee geld ! impttttet; padO een mse rui jn W/r boven:"123&Foeschrblank.png" unt=0" Foeschrblanquot;hp="genre"d tikelen/hebrr t3-ms/de-b!-- // Asropdown-toggle" datrong> t nia(!)ijgt al18c76="Voebreelke vem-Bbbg> t nia(!)ij /> en is opgenomen in het IB magazine 77e jaargagia(!)ijr76="brr > -gt alt arti="trues=noempron W/-uni/imagelank.pngbtn-group puni/iin dezeuni/unt=0"An dezerblanqude-barticle-header clearfix">ijbel-uniek/28-biclearfixSIDEBAR LEF/28-bijbels-hbijbel/t3-dia/ighot3-dia/igh-ass=a> s Hebreeuws">ebreeuijbelll> Bmd-3 Bmd-elll>9 et artiuijet artiuxer inacels-hbijbel/t3-modu/a>Hodu/a>"hebreMod103s=nls-hbijbel/Hodu/a-ateers=nh3hbijbel/Hodu/a-le" d star_bl>Amgetro_bl> ensr weg ontls opgenomen i r, ijkintrij 9e eeujde veeukes opge de Amgeen beeldMLibankelijbepaalnwsgazinmeblad 9e eeuj eennuke haa r, pr.n ttfobene aader ijkp>r (uit)tekenen. Maar pr.n /abo ev prew>"ende is, dat je jr76="loijd:ers=ni" tye"> ng_st:z218px; ank.pn:z88px;"type="ssubmit_ser ina/ pr-abo ev pre.jpr" /> Abo evpaajooopnAmge" ee>/-u telJe ruikte ruite ruite ruitls-hbijbel/t3-modu/a>Hodu/a>"hebreMod1typenls-hbijbel/Hodu/a-ateers=nls-hbijbel/Hodu/a-css/> Isrtw>
t%20e' of 'ov
%3A%2F%2Fael en d%2FnBijbel en %2Fs opgenomen i%2F het IB magazin%2F 37e jaargang nummerggle" datShertae gTw>
b=I een mthou.pn een myou een mmk.pn een mle v een mthis!
t%20e' of 'ov%0D%0ADeten (dien: een mWkelir... dk.p/Ara%20bepa%20spt%20Bbbg> t%20e' of 'ov%2C%20lnw%20elke ve%20it%20wijver in %20de klinba/>%20gun vl %20nlev%20Sm>.
%20ra%20it%20t en met %20i %20spt%20IB%20 de%20m>, he%204%20%20 van %0D%0ALink: een mank">%3A%2F%2Fael en d%2FnBijbel en %2Fs opgenomen i%2F het IB magazin%2F 37e jaargang nummerggle" datRe msch le aan:1px solen #C4C4C4" e ush-4 col-md------------------------------------- ush-4 col-md----------------------------------------- ush-4 col-md----------------------------------------- ush-4 col-md-------------9 Hodu/a>"hebreMod145s=nls-hbijbel/Hodu/a-ateers=nh3hbijbel/Hodu/a-le" d star_bl>g strethod="velke vegetro_bl> font-sizem-1emij />
.-ms/de- Levim>.-m="keywords"-bt-de-bijbel/tag-an 20 badge badge Hebre>8tro_bl>ywordstro_bl>yworbt-de-bijbel/tagr inace!-- // Astag-nd gsote"> font-sizem-1emij />
21tro_bl>ywordstro_bl>yworbt-de-bijbel/tagr inace!-- // Astag-nd gsote"> font-sizem-1emij />
9tro_bl>ywordstro_bl>yworbt-de-bijbel/tagr inace!-- // Astag-nd gsote"> font-sizem-1emij />
dems/de- dem="keywords"-bt-de-bijbel/tag-an 20 badge badge Hebre>4tro_bl>ywordstro_bl>yworbt-de-bijbel/tagr inace!-- // Astag-nd gsote"> font-sizem-1emij />
8tro_bl>ywordstro_bl>yworbt-de-bijbel/tagr inace!-- // Astag-nd gsote"> font-sizem-1emij />
3tro_bl>ywordstro_bl>yworbt-de-bijbel/tagr inace!-- // Astag-nd gsote"> font-sizem-1emij />
4tro_bl>ywordstro_bl>yworbt-de-bijbel/tagr inace!-- // Astag-nd gsote"> font-sizem-1emij /> 2tro_bl>ywordstro_bl>yworbt-de-bijbel/tagr inace!-- // Astag-nd gsote"> font-sizem-1emij /> 12tro_bl>ywordstro_bl>yworbt-de-bijbel/tagr inace!-- // Astag-nd gsote"> font-sizem-1emij /> 3tro_bl>ywordstro_bl>yworbt-de-bijbel/tagr inace!-- // Astag-nd gsote"> font-sizem-1emij /> tomen ="keywords"-bt-de-bijbel/tag-an 20 badge badge Hebre>21tro_bl>ywordstro_bl>yworbt-de-bijbel/tagr inace!-- // Astag-nd gsote"> font-sizem-1emij /> 13tro_bl>ywordstro_bl>yworbt-de-bijbel/tagr inace!-- // Astag-nd gsote"> font-sizem-1emij /> 6tro_bl>ywordstro_bl>yworbt-de-bijbel/tagr inace!-- // Astag-nd gsote"> font-sizem-1emij /> 7vukij-i:/spt-g ens/de- Gman m zvoorbeeg en="keywords"-bt-de-bijbel/tag-an 20 badge badge Hebre>5tro_bl>ywordstro_bl>yworbt-de-bijbel/tagr inace!-- // Astag-nd gsote"> font-sizem-1emij /> 18tro_bl>ywordstro_bl>ywaader jaader aader aader a Hodu/a>"hebreMod87s=nls-hbijbel/Hodu/a-ateers=nh3hbijbel/Hodu/a-le" d star_bl>Recscth pzde Htro_bl>r (uit)te/cfzenscht/serm cspeae r/serm c/1113-een-krchtn 90?Iten d=101peEefrkrchtn 90="ketro_bl>sssssssssbimag urdsssssssss tikelen/hemethstserm cs_sctry2pe urdssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssbt-de-bijbel/ropdown-toggle" datSpzde r: Dwel h Taihutu<br/>Sbree:enrmgypte) <br/>Datum: zethrdag 04 april 20 v">r (uit)te/cfzenscht/serm cspeae r/serm c/1114-... om-paulus?Iten d=101peW.. om Paulus?="ketro_bl>sssssssssbimag urdsssssssss tikelen/hemethstserm cs_sctry3pe urdssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssbt-de-bijbel/ropdown-toggle" datSpzde r: BaelinTen ijn<br/>Sbree:enrmgypte) <br/>Datum: zondag 29hde vt 20 v">r (uit)te/cfzenscht/serm cspeae r/serm c/1111-ronmo-alviel/> sssssssssbimag urdssslank. udsssl t87s=Loadg ( Peuyer..: ader aten (do', e!-text/javaten (d">jweeuyer('mekerwiac> t87').setup({eeuylist:[{file:'ssubmit_ser ina/mp3/20 va405-pslagn e.mp3',le" d:'Eefrkrchtn 90',deten (dien:'Datum: zondag 05 april 20 v\x3C9e eeSpzde r: Pen e Slagn e',submi:'ssubmit_ser ina/n de pte) ge.jpr'},{file:'smeker/cfz_serm cspeae r/meker/at je.mp3',error:'eensidAeiiddegevl sta',le" d:'W.. om Paulus?',deten (dien:'Datum: zethrdag 04 april 20 v\x3C9e eeSpzde r: Dwel h Taihutu',submi:'ssubmit_ser ina/n de pte) ge.jpr'},{file:'smeker/cfz_serm cspeae r/meker/at je.mp3',error:'eensidAeiiddegevl sta',le" d:'LOgzriijkstl/> 0){timo = new Array();v7d hrs = Math.floorschtry.duraoven/3600);ifishrs > 0){timo.pushshrs);}v7d minT= Math.floorsschtry.duraoven - hrs * 3600)/60);ifishrs == 0 || minT>= 10){timo.pushsmin);} e4yps{timo.pushs"0" + min);}v7d secT= chtry.duraoven - hrs * 3600 - minT* 60;ifissecT>= 10){timo.pushssec);} e4yps{timo.pushs"0" + sec);}v7d duraoven = timo.join(":");jQuery("#eeuyg (-duraoven").html(duraoven);} e4yps{jQuery("#eeuyg (-duraoven").html("");}jQuery("#eeuyg (-pic").attr("src"eHodu/a>"hebreModde v=nls-hbijbel/Hodu/a-ateers=nh3hbijbel/Hodu/a-le" d star_bl>Recsctzegggepaeltro_bl>Hod-listpees tikitenscopekiten', e!-ank">Isrwordma.org"An dezes/de-r (uit)te/nBijbel en iiniminina/n woelywordeschrijntrO>btr /Arr?ssslao_bl>ywo="keyw/images tikitenscopekiten', e!-ank">Isrwordma.org"An dezes/de-r (uit)te/nBijbel en i handsos ozondere- ywordIn gekome d.eie a ca kliassslao_bl>ywo="keyw/images tikitenscopekiten', e!-ank">Isrwordma.org"An dezes/de-r (uit)te/v> <"kitenprop="urhs/de- bt-de-itenprop="nd gs>ywordUpdethsssslao_bl>ywo="keyw/images tikitenscopekiten', e!-ank">Isrwordma.org"An dezes/de-r (uit)te/nBijbel en iiniminina/n woelywordDaa.fetb jessslao_bl>ywo="keyw/images tikitenscopekiten', e!-ank">Isrwordma.org"An dezes/de-r (uit)te/nBijbel en iiniminina/n woelywordHrom rbeeZee,im eed !ssslao_bl>ywo="keyw/images tikitenscopekiten', e!-ank">Isrwordma.org"An dezes/de-r (uit)te/nBijbel en iiniminina/n woelywordMirjamjntrefter esssslao_bl>ywo="keyw/images tikitenscopekiten', e!-ank">Isrwordma.org"An dezes/de-r (uit)te/is d- cs/aoriviijd wa/nkzde rs-20 v"jitenprop="urhs/de- bt-de-itenprop="nd gs>ywordSpzde r-col20ssslao_bl>ywo="keyw/images tikitenscopekiten', e!-ank">Isrwordma.org"An dezes/de-r (uit)te/is d- cs/Hebr benam/anbi"jitenprop="urhs/de- bt-de-itenprop="nd gs>ywordANBI Hebr benamssslao_bl>ywo="keyw/imagelank.paader aader aader a Hodu/a>"hebreModde5v=nls-hbijbel/Hodu/a-ateers=nh3hbijbel/Hodu/a-le" d star_bl>Nimmert. padO padO IsrMaarael en dssubmit_jbtwnload /filesubmit_pdf.png" ng_st="18" ank.pn="18" te"> le aan: 0px; wdenaca/ge headetop;" /> " ee r (uit)te/btwnload /btwnload/47e jaargomen wdeslagwa/707e jaargomen dag-rimaan-mpt- /> tomen dag iken11 januaricol20."="megainomen dag rimaan(det /> padO padO IsrMaarael en dssubmit_jbtwnload /filesubmit_pdf.png" ng_st="18" ank.pn="18" te"> le aan: 0px; wdenaca/ge headetop;" /> " ee r (uit)te/btwnload /btwnload/47e jaargomen wdeslagwa/697e jaargomen dag-rimaan-mpt- /> tomen dag opn11 januaricol20."="megainomen dag rimaan(det /> padO padO IsrMaarael en dssubmit_jbtwnload /filesubmit_pdf.png" ng_st="18" ank.pn="18" te"> le aan: 0px; wdenaca/ge headetop;" /> " ee r (uit)te/btwnload /btwnload/47e jaargomen wdeslagwa/637e jaargomen dag-rs d-l tomen dag ijkt5 oktobercol19eZeoomkeinleveFrans Voskamp."="megainomen dag rvpaald efter beëensDegeregeald Knere wijktdtrHere 1.0ttf_bl> padO padO IsrMaarael en dssubmit_jbtwnload /filesubmit_pdf.png" ng_st="18" ank.pn="18" te"> le aan: 0px; wdenaca/ge headetop;" /> " ee r (uit)te/btwnload /btwnload/47e jaargomen wdeslagwa/677e jaargomen dag-of '-een tomen dag ijkt25koomvt 2017."="megainomen dag Df '-Een padO padO IsrMaarael en dssubmit_jbtwnload /filesubmit_pdf.png" ng_st="18" ank.pn="18" te"> le aan: 0px; wdenaca/ge headetop;" /> " ee r (uit)te/btwnload /btwnload/47e jaargomen wdeslagwa/66el tomen -avl s iken11/04/2013."=Dr Gezondern wr - tomen 7ettf_bl> padO SIDEBAR LEF/28-biyw/ider y/ider nqud/ider y ;123&FOOTER28-biebreeuws Hebs=ywordjwordja Inlooe 9an m l/AraIsrael en dsnBijbel en ie jaargomen in het IB magazin"(dethobrentit"hebre zsset c ywo djwninput ebremodlgn-ushrnd gso', e!-text" nd g!-ushrnd gsoc ywo djninput ebremodlgn-p ywo djwninput ebremodlgn-r9anmbchhe', e!-checkboxsde- djwnd g!-r9anmbchheadline"inputsde- djwvalug!-yess/ Onthoud mijo djwn/18c76 ywo- b"der ywowob"der ywowo- bls-hbijbel/control- ps=ywordninput ', e!-submit" nd g!-Submit" bijbel/btn btn/efsubry" valug!-Inloogwas/ ywo-/ider y wowo- b ns/de- wo- bmageswo- b (uit)te/cfzenscht/ushrs/?view=-en nd
zssetgeswolabr bgeswo- b"der ywowob"der ywowb"der ywob"der ywde- woob"der ywowo-a ebt artiuijerreeuws H6et artiuxe s/de- wo- een mde- woob"der ywowo-a 3et artiuijerreeuws H6et artiuxe s/de- wo- een mde- woob"der ywowo-a ebt artiuijerreeuws H6et artiuxe s/de- wo- een mde- woob"der ywowo-a 6et artiuijerreeuws H6et artiuxe s/de- wo- een mde- woob"der ywowo-a 12et artiuijerreeuws H12et artiuxe s/de- wo- een mde- woob"der ywowb"der yarfixSPOTLIGH/28-bijwb"der ywobrfix">FOOT NAVIGATION28-bijijar boven ywob